Godantoonni Itoophiyaa Saa'ud Arabiyaatti murtiin du'aa irratti murtaa'e mirga qunnamtii qonsilaa, gargaarsa seeraa fi murtiin isaanii akka irra deebi'amee ilaalamu gaafachuu qabu. Garuu mirgoonni kun adabbii du'aa akka hin raawwatamne ofumaan wabii hin kennan. Qorattoonni mirga namoomaa hidhamtoonni tokko tokko mirgoota kanneen itti fayyadamuuf deeggarsa barbaachisu akka dhaban himu.
Dhimmi kun maatiiwwan Itoophiyaa keessatti yaaddoo cimaa uumeera. Human Rights Watch gabaasa Adoolessa 28 baaseen, bara 2026 keessa Saa'ud Arabiyaan yakka qoricha sammuu namaa hadoochu waliin walqabateen lammiilee Itoophiyaa yoo xiqqaate 17 ajjeesuu ishee, isaan keessaa shan Adoolessa 27 ajjeefamuu isaanii ibse. Namoonni biroo yoo xiqqaate 79 ammoo yeroo gabaabaa keessatti ajjeefamuu danda'u jechuun akeekkachiise. Lakkoofsonni kun argannoo dhaabbatichaa guyyaa sanaa ibsu malee lakkoofsa yeroo ammaa mirkanaa'e miti. Sadaasa keessa gabaasni dabalataa hidhamtoota murtii du'aa eeggatan ibseera. Qondaalli Tigraay tokko Itoophiyaanonni 520 murtii du'aa eeggachaa akka jiran dubbatus, lakkoofsi kun akka waliigala biyyaatti qaama walaba ta'een hin mirkanoofne.
Seerri Saa'ud Arabiyaa adabbii du'aa raawwachuun dura maal gaafata?
Seerri Adeemsa Yakkaa Saa'ud Arabiyaa namni himatame yeroo qorannoo fi murtii mana murtii abukaatoo argachuuf mirga akka qabu kaa'a. Murtii mana murtii mormuufis adeemsa ni qaba. Akka keewwata 194tti, himatamaan yeroo baay'ee guyyaa 30 keessatti ol'iyyannoo yookaan irra-deebiin ilaalamuu gaafachuu danda'a. Keessumaa, murtiin du'aa himatamaan ol'iyyannoo dhiheessuu baatus gara mana murtii ol'iyyannootti qorannoodhaaf ergamuu qaba.
Adeemsi sun achitti hin dhaabbatu. Murtiin du'aa mana murtii ol'iyyannootiin mirkanaa'e Mana Murtii Waliigala Olaanaatti akka irra deebi'amee ilaalamuuf dhihaachuu qaba. Kanaafuu, hidhamaan afaan Arabiffaan ol'iyyannoo barreessuu dadhabuu isaatiin qofa mirga qorannoo dirqamaa murtii du'aa kana dhabuu hin qabu.
Eegumsi kun namoota Arabiffa hin hubanneef caalaatti barbaachisa. Namni himatame himannaa, murtii yookaan sanadoota akka mallatteessu gaafatame yoo hin hubanne, carraan ol'iyyannoo seeraan kenname qofti ragaa irratti ofirraa ittisa bu'a qabeessa ta'e gochuuf gahaa miti.
Human Rights Watch dhimma Itoophiyaanota shan Adoolessa keessa ajjeefamanii ilaalchisee namoota dhimma sana beekan wabeeffateera. Akka gabaasa isaatti, namoonni kunneen abukaatoo hin qaban turan; dhaggeeffannaan mana murtii sadii qofti kan daqiiqaa sadii hanga 20 turan gaggeeffaman; isaan keessaa lama karaa fagoo turan. Hiikkaan afaanii dhaggeeffannaa lama irratti qofa akka argame, sanadoota Arabiffaa hin hubanne akka mallatteessan taasifamuu isaanii dhaabbatichi ibse. Yoo xiqqaate namni tokko hidhamaa biraa xalayaa ol'iyyannoo akka isaaf barreessu gaafachuu fi xalayaan sun mana murtii ga'uu isaa beekuu dhabuu isaa gabaaseera.
Aanga'oonni Saa'ud Arabiyaa beeksisa adabbii du'aa keessatti murtiin sadarkaalee qorannoo seeraan barbaachisan akka darbe ibsu. Haa ta'u malee, murtiin sirnaan irra deebi'amee ilaalamuun isaa himatamaan carraa haqaan ofirraa ittisuu argateera jechuu miti.
Itoophiyaan hidhamtoota ishee arguuf gaafachuu ni dandeessii?
Keewwanni 36 Waliigaltee Viyeenaa Hariiroo Qonsilaa lammiileen biyya alaa keessatti hidhaman qonsilaa biyya isaanii waliin akka qunnamaniif eegumsa kenna. Aanga'oonni Saa'ud Arabiyaa hidhamaan qonsilaan isaa akka beeku gaafachuu mirga akka qabu osoo hin turin beeksisuu qabu; hidhamaan yoo gaafates qonsilicha osoo hin turin beeksisuu qabu. Hojjettoonni qonsilaa lammiilee hidhaman daawwachuu, waliin dubbachuu fi bakka bu'iinsa seeraa qopheessuu danda'u.
Waliigalteen kun Saa'ud Arabiyaan hidhamaa akka hiiktu yookaan dippilomaatonni Itoophiyaa murtii mana murtii Saa'ud akka haquu danda'an hin godhu. Garuu Itoophiyaan hidhamtoota adda baafachuuf, isaan qunnamuuf, maatiiwwan gargaaruuf, abukaatoo argamsiisuuf fi odeeffannoo adeemsa murtii argachuuf karaa seeraan beekamtii qabu kenna.
Human Rights Watch Ebla keessa hidhamtoonni Itoophiyaa tokko tokko daawwannaa yookaan qunnamtii qonsilaa tokkollee akka hin arganne gabaase. Kun barbaachisaa dha; embaasiin eenyu akka hidhame, eessa akka jiru fi dhimmi isaa sadarkaa seeraa kam irra akka jiru osoo hin beekin gargaarsa dhuunfaa bu'a qabeessa kennuu hin danda'u.
Yakka qoricha sammuu hadoochuuf nama ajjeesuun seera idil-addunyaatiin ni hayyamamaa?
Seerri Saa'ud Arabiyaa yakka qoricha sammuu namaa hadoochu tokko tokkoof adabbii du'aa ni hayyama. Ulaagaaleen mirga namoomaa idil-addunyaa garuu daangaa dhiphaa kaa'u. Qaamoleen mirga namoomaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii adabbiin du'aa 'yakkoota hunda caalaa ciccimoo' qofatti daangeffamuu qaba jedhu, yakka qorichaa du'a namaa hin fidne akka hin hammannetti hiiku. Gareen Hojii Mootummoota Gamtoomanii Hidhaa Seeraan Alaa irratti hojjetus adabbiiwwan akkasii Saa'ud Arabiyaa keessatti raawwataman balaaleffateera.
Garuu garaagarummaan seeraa tokko murteessaadha. Saa'ud Arabiyaan Miseensa Waliigaltee Idil-addunyaa Mirgoota Siivilii fi Siyaasaa miti. Keewwanni 6 waliigaltee sanaa daangaa yakkoota hunda caalaa ciccimoo jedhu kaa'a. Kanaaf dirqamni waliigaltee sanaa hundi Saa'ud Arabiyaa irratti kallattiidhaan ni hojjeta jechuun sirrii miti. Biyyattiin garuu Waliigaltee Farra Dararaa miseensa dha; himannaan himannaa dirqamaan fudhatame, reebichaa fi hanqina haqaa cimaa dirqamoota idil-addunyaa biroo ishee waliin walqabata.
Komishiniin Afrikaa Mirgoota Namootaa fi Uummattootaa ibsa Adoolessa 22 baaseen mirga jireenyaa fi adeemsa murtii haqa qabeessaa eeruun Itoophiyaan tarkaanfii dippilomaasii fi seeraa akka fudhattu gaafate. Chaartariin Afrikaa Itoophiyaa akka biyya miseensaatti ni dirqisiisa; waamichi Komishinichaa garuu mana murtii Saa'ud Arabiyaatiif ajaja kallattii miti.
Murtiin du'aa erga kennamee booda maal gochuun danda'ama?
Abukaatoonni murtiin sadarkaalee qorannoo dirqamaa darbuu isaa, gargaarsi afaan hiikkaa fi seeraa gahaan kennamuu isaa, himannaan ragaa dirqamaan fudhatamuu qorannoon irratti gaggeeffamuu isaa fi carraan seeraan hayyamamu kan biraa jiraachuu isaa ilaaluu danda'u. Furmaanni danda'amu galmee fi sadarkaa adeemsa dhimma tokkoon tokkoon irratti hundaa'a. Murtiin xumuraa erga ta'ee booda ol'iyyannoon idilee ammallee banaadha jechuun tilmaamuun hin danda'amu.
Dippilomaatonni Itoophiyaa hidhamtoota daawwachuuf, abukaatoo walaba ta'e argamsiisuuf, waa'ee murtii odeeffannoo gaafachuuf, adabbiin akka dhaabbatu, akka salphatu yookaan dhiifamni akka taasifamu aanga'oota Saa'ud Arabiyaa gaafachuu danda'u. Maatiiwwanis eenyummaa hidhamaa, bakka itti hidhamee jiru fi galmeewwan murtii argaman dhiheessuu danda'u. Haa ta'u malee, tattaaffiin dippilomaasii dhiifama adabbii mirkaneessuu hin danda'u.
Ministeerri Dhimma Alaa Itoophiyaa Adoolessa 13 dhimma lammiilee adeemsa seeraa keessa jiran dabalatee aanga'oota Saa'ud waliin mari'achaa akka jiru ibse. Komishiniin Afrikaa Adoolessa 22 Itoophiyaan bakka bu'iinsa seeraa, hiikkaa afaanii, qunnamtii maatii fi eegumsa qonsilaa akka mirkaneessitu, murtiiwwan du'aas akka irra deebi'anii ilaalaman akka gaafattu waamicha dhiheesse.
Gaaffiin hanga ammaatti deebii hin arganne dhimma hidhamaa tokkoon tokkoon ilaallata: abukaatoo qaba turee? Adeemsa murtii hubatee turee? Himannaan ragaa dirqamaan fudhatamuu qorannoon irratti taasifamee? Qorannoon ol'iyyannoo dirqamaa fi Mana Murtii Waliigala Olaanaa raawwatamee? Murtiiwwanii fi galmeewwan qorannoo osoo hin ilaalin ibsi waliigalaa seerri adeemsa murtii eegameera jedhu gaaffilee kanaaf deebii hin kennu.

