Birqee Yibree waggoota 20 oliif mana ishee magaalaa Baha Daar keessatti namoota miidhaa harkaafi miilaa qaban gargaarteetti. Isheen ogeettii yaala lafee aadaa, kan wogesha jedhamuun beekamtuudha. Akka isheen jettutti, namoonni kaffaluu danda'an yeroo baay'ee qarshii 150 hanga 200 kaffalu; warra hin dandeenye immoo kaffaltii malee yaalti.
Yidersaal Mangistuu yeroo kubbaa miilaa taphatu miila isaa mirgaa miidhamee gara ishee dhufe. Kanaan dura dhukkubbii koomee miilaatiif gara Birqee dhufee fayyadama akka argate, kanaafis yaala isheetti amantaa akka qabu dubbate. Hospitaala dhaquu mannaa gara isheetti deebi'uu filate.
Yaalli lafee aadaa naannolee Itoophiyaa tokko tokko keessatti bal'inaan itti fayyadama. Qorannoon aanaa Mechaatti gaggeeffame namoota 836 kanaan dura miidhaan irra ga'e keessaa dhibbeentaan 46.05 yaala kana fayyadamuu isaanii agarsiise. Lakkoofsi kun kan naannichaa qofa malee tilmaama guutuu Itoophiyaa miti. Sababni qorannicha keessatti irra caalaa ibsame fudhatama hawaasaa ture. Haa ta'u malee, lafee cabee fi miidhaa cimaa biraa osoo ogeessi fayyaa hin qoratin yaala harkisuun balaa qaba.
Harki miidhame sirriitti hin fayyine
Barataan Baha Daar kan ta'e Toomaas Habtaamuu muuxannoo adda ta'e kan ogeessa yaala aadaa biraa waliin qabu ibse. Tapha kubbaa miilaa irratti kufee harka bitaa isaa, kutaa ciqilee gadi jiru, erga miidhee booda maatiin isaa baasii hospitaalaa salphaatti baachuu waan hin dandeenyeef gara ogeessa aadaa dhaqe.
Akka Toomaas jedhutti, ogeessichi harka isaa irra deddeebi'ee sukkuumee akka obsu itti hime. Harki isaa garuu jal'atee hafe; wantoota ulfaatoo kaasuu fi sochii qaamaa tokko tokko raawwachuu isa rakkise. Hiriyyaan isaa kan miidhaan walfakkaataan irra ga'e akka inni jedhutti hospitaalatti baqaqsanii yaalamee harka isaa deebisee fayyadamuu danda'e.
Toomaas harka isaa hospitaalatti qorachiisee hin beeku. Kanaaf miidhaan isaa sirriitti maal akka turee fi yaalli aadaa sun haala harki isaa keessa jiruuf hammam gumaache hin mirkanoofne.
Birqeen gama isheetiin, namoota lafeen isaanii haalaan cabe ykn iddoo isaatii socho'e gara hospitaalaa akka ergitu dubbatti. Ogeeyyiin tokko tokko miidhaa dandeettii isaanii ol ta'e yaaluuf akka fudhatanis amanti. Isheen miidhaa salphaa akka harkifannaa maashaalee fi buqqa'iinsa salphaa buusaa kan akka yaaluu dandeessu itti fakkaatu qofa akka yaaltu ibsiteetti.
Cabinsi lafee yaala malee turuun maaliif rakkoo cimaa ta'uu danda'a?
Ogeessi yaala lafee Hospitaala Ispeeshaalayizdii Xibbee Giyoon Baha Daar, Biruuk Faradee, lafeen cabe tokko tokko ofumaan fayyuu akka danda'u ibse. Kunis namoonni yaalli murtaa'e sun lafee isaanii fayyise jedhanii akka amanan gochuu danda'a. Lafeen iddoo sirrii hin taaneetti yoo walitti fayye, sirreessuuf baqaqsanii yaaluun yeroo booda rakkisaa ta'uu danda'a.
Meeshaaleen harka ykn miila miidhame jabeessanii hidhan, yeroo miidhaan dhiita'u marsaa dhiigaa danquu akka danda'anis akeekkachiise. Kun keessumaa daa'imman dhukkubbii isaanii ibsachuu ykn hidhaa sana ofirraa hiikuu hin dandeenyeef yaaddessaa dha.
Qorannoon bara 2026 barruu JBJS Open Access keessatti maxxanfame balaa kanaa fi sababoota namoonni tokko tokko yaala aadaa filachuu itti fufan irratti xiyyeeffate. Qorattoonni namoota 1,243 jalqaba gara ogeessota lafee aadaa dhaqanii, booda miidhaa waluma sanaaf hospitaalota sadarkaa olaanaa Itoophiyaa saddeetitti dhiyaatan hordofan. Yeroo qorannicha keessatti galmaa'an, dhibbeentaan 80.7 isaanii rakkoolee miidhaa sanaan walqabatan qabu turan. Isaan keessaa namoonni muraasni booda harka ykn miila kutuuf baqaqsanii yaalamaniiru.
Lakkoofsi kun namoota gara ogeessota lafee aadaa deeman hundaaf kan hojjatu miti. Qorannichi namoota booda hospitaalota ogeeyyii bira ga'an qofa waan hammateef, bu'aan isaa namoota yaala aadaa argatan hunda bakka hin bu'u jechuun barreessitoonni akeekkachiisaniiru.
Qorannichi filannoo dhukkubsattoonni jalqabatti qaban tilmaama keessa erga galchee boodas, hiyyummaan gara fuulduraatti yaala lafee aadaa filachuu barbaaduu waliin walitti dhufeenya akka qabu agarsiiseera.

