Wednesday, November 18, 2026 · Hidar 9, 2019 E.C.
The Abay Times

Ethiopia and the World

Sudaanitti lafti Mana Kiristaanaa Guddicha Yesuus kan bara giddugaleessaa argame

Dongolaa Duriitti gulantaa guddaan, mana kiristaanaa biraa fakkiiwwan qabu fi barreeffamoonni kadhannaa afaan Giriikii argamaniiru.

Suuraa durii bakka hambaa seenaa Dongolaa Durii, kaaba Sudaan; qotinsa haaraa bara 2026 hin agarsiisu

Bakka hambaa seenaa Dongolaa Durii, kaaba Sudaan (suuraa durii). Suuraan kun qotinsa haaraa bara 2026 hin agarsiisu. Photo: Hans Birger Nilsen / Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0)

Arkiyooloojistoonni kaaba Sudaan, magaalaa Dongolaa Durii (Old Dongola) keessatti, lafa Mana Kiristaanaa Guddicha Yesuus yeroo jalqaba ijaarame ture bira yeroo jalqabaatiif ga'aniiru. Manni kiristaanaa guddaan kun bara giddugaleessaa keessa katidiraala mootummaa Kiristaanaa Makuuriyaa ta'ee tajaajiluu akka danda'e tilmaamama.

Qorattoonni Sudaanii fi Poolaandi waliin hojjetan gulantaa guddaa gara lafa mana kiristaanaa sanaatti gadi bu'u argatan. Dallaan gulantaa sana marsee jiru hanga meetira 11 ol dheeratutti osoo hin diigamin hafeera. Hafteen gamoo kanaa jalqaba bara 2021 kan adda baafame yoo ta'u, hanga ammaatti kutaan gulantaa qofa lafa mana kiristaanaa yeroo jalqaba ijaarame turte bira ga'utti qotameera.

Akka qorattoonni tilmaamanitti, bal'inni gamoo kanaa meetira 47, dheerinni isaa immoo gara meetira 57 ta'a. Olka'iinsi isaa meetira 21 ta'uu akka danda'us of eeggannoodhaan tilmaamaniiru. Safara guutuu gamoo kanaa mirkaneessuuf qorannoon qotinsaa dabalataa barbaachisa.

Qotinsa kana kan hoogganan Artur Obłuski, ogeessa Giddugala Arkiyooloojii Meditiraaniyaanii Yunivarsiitii Waarsaw, yoo ta'u, hojii kana Dhaabbata Biyyaalessaa Hambaa fi Manneen Kuusaa Seenaa Sudaan waliin gaggeessaa jiru. Yunivarsiitichi ibsa waa'ee argannoo haaraa kanaa baaseen barreeffamoonni Arabiffaa bara giddugaleessaa tokko tokko Mana Kiristaanaa Guddicha Yesuus akka mana kiristaanaa Nuubiyaa keessaa isa guddaa fi qabeenya guddaa qabuutti ibsuu isaanii beeksiseera.

Dongolaan Durii qarqara laga Naayilitti kan argamtu, magaalaa guddoo mootummaa Kiristaanaa Nuubiyaa Makuuriyaa turte. Qorattoonni Manni Kiristaanaa Guddichi Yesuus katidiraala magaalaa sanaa ta'uu akka danda'u amanu. Kanaan dura mana kiristaanaa biraa, dallaa ittisaa magaalaa sanaa alatti argamu, katidiraala akka turetti ilaalamaa ture. Manni kun katidiraala ta'uun isaa yoo mirkanaa'e, akka Yunivarsiitichi jedhutti, gaheen mana kiristaanaa duraan katidiraala jedhamaa ture sun irra deebi'amee qorachuun barbaachisa.

Obłuski Manni Kiristaanaa Guddichi Yesuus ijaarsa manneen kiristaanaa Nuubiyaa irratti dhiibbaa qabaachuu akka danda'e ibsaniiru. Dhiibbaa akkasii qabaachuu isaa immoo gahee Hagiyaa Soofiyaa, magaalaa Konistaantinopil keessatti argamu, ijaarsa naannoo isaatti qabu waliin wal bira qabaniiru. Wal bira qabamuun kun dhiibbaa ijaarsa irratti qabaachuu danda'u kan ibsu malee, manneen lamaan gidduu walitti dhufeenya kallattii jiraachuu mirkaneessu miti.

Mana kiristaanaa biraa fi barreeffamoota Giriikii

Gamoo Mana Kiristaanaa Guddicha Yesuus bira jiru keessatti, mana kiristaanaa xiqqaa fooqii ol aanaa irratti ijaarame tokko arganiiru. Dallaan isaa hanga meetira tokkoo qofa hafus, qorattoonni caccabaa halluu fi fakkiiwwan dallaa irratti dibamanii hedduu arganiiru.

Caccabaa sana keessaa muraasa irratti barreeffamoonni amantii afaan Giriikiitiin barreeffaman argamaniiru. Barreeffamoonni kunneen sirboota kadhannaa Kitaaba Qulqulluu keessaa fudhataman kan of keessatti qabatan yoo ta'u, kadhannaan Haannaa, haadha raajii Saamu'el, isaan keessaa tokko. Agata Deptuła, kan caccabaa sana qoratte, qubeen Giriikii hafe dheerina gara walakkaa seentimeetiraa qofa akka qabu ibsiteetti. Dongolaa Duriitti kanaan dura barreeffamoonni Faarfannaa Daawit irraa fudhataman baay'inaan beekamu turan; sirboonni Kitaaba Qulqulluu gosa kanaa garuu iddoo kana irratti argamuun isaanii haaraa dha.

Hambaa kun yeroo waraana Sudaan eegamu

Waraanni Sudaan keessa jiru dhiyeessii bishaanii naannichaa jeeqeera. Bara 2024 immoo lolaan bara 1988 irraa eegalee naannicha mudate keessaa hamaan ta'e, golgaa hambaa arkiyooloojii eeguuf ijaaraman miidheera.

Injiinaroonni Yunivarsiitii Teeknooloojii Waarsaw bakka qotinsaa kana cimsuu irratti hirmaataniiru. Sagantaa gargaarsa Poolaandiin deeggarameen sirni ibsaa aduu ijaarame paampiiwwan bishaan laga Naayil irraa ol kaasuun manneen namoota gara 10,000 keessa jiraataniif dhiyeessanii fi lafa qonnaa jallisaniif humna elektirikii kenna. Akkasumas manneen bakka olka'aa jiran, waraana kanaan kan ka'e bishaan irraa citaniif, buufataalee saddeet irratti meeshaaleen dhiibbaa bishaanii dabalan dhaabamaniiru.

Qorattoonni yeroo qotinsa itti aanu keessatti safara guutuu mana kiristaanaa kanaa mirkaneessuuf karoorfataniiru.

Beeksisa

Milkii app on Google Play